Nếu tập khí là lòng sông cũ thì kiêu mạn giống như ngọn gió thổi trên mặt nước, khiến những đợt sóng vốn đã bất ổn càng thêm dâng cao. Trong Phật học, mạn không chỉ là thái độ tự cao tự đại mà còn liên hệ đến khuynh hướng so sánh và xác lập cái tôi trong tương quan với người khác.
Khi nghĩ mình hơn người, cái tôi được củng cố bằng cảm giác vượt trội. Khi nghĩ mình bằng người, cái tôi vẫn có thể đang âm thầm đo lường. Ngay cả khi nghĩ mình thua kém, sự so sánh ấy vẫn có thể lấy cái tôi làm trung tâm. Vì thế, mạn vi tế hơn rất nhiều so với vẻ ngoài kiêu căng mà chúng ta thường nhận diện.
Một người có nhiều tri thức có thể sinh tâm xem thường người ít học. Một người có tài sản có thể nghĩ rằng mình đáng được kính trọng hơn người nghèo khó. Một người sống đạo đức có thể khởi ý khinh chê những ai còn lầm lỗi. Một người thực hành thiền định lâu năm có thể âm thầm xem những người mới tu là thấp kém. Điều đáng nói là ngay cả khi nhận ra những biểu hiện kiêu mạn ấy, ta vẫn có thể tiếp tục rơi vào một tầng kiêu mạn khác là tự hào rằng mình đã thấy được sự kiêu mạn của bản thân và vì thế cao hơn những người chưa nhận ra.
Trí tuệ khác với trí thông minh?
Cái tôi có khả năng sử dụng gần như mọi kinh nghiệm để tiếp tục khẳng định chính nó, khi được khen là khiêm tốn, một người có thể bắt đầu yêu thích hình ảnh khiêm tốn của mình. Khi được xem là người không màng danh lợi, họ có thể âm thầm tự hào về sự không màng danh lợi ấy. Khi được kính trọng vì sống giản dị, họ có thể bắt đầu xem sự giản dị như một phẩm chất khiến mình đặc biệt hơn người khác.
Trong những trường hợp như vậy, ái dục không còn bộc lộ dưới hình thức muốn có thêm một vật gì, mà trở thành khát vọng muốn được là một ai đó. Nó không chỉ muốn sở hữu đối tượng mà còn muốn sở hữu một căn cước tinh thần. Nó muốn được là người hiểu biết, người thanh cao, người giác ngộ, người có công đức, người sống đúng đạo lý. Chính vì thế, sự tu tập cần đi cùng khả năng tự soi chiếu rất sâu sắc. Không phải để phủ nhận những phẩm chất tốt đẹp, mà để không biến chúng thành chất liệu nuôi dưỡng ngã chấp.
Người thực sự có trí tuệ không cần cố gắng chứng minh rằng mình có trí tuệ. Người thực sự có đức hạnh không nhất thiết phải liên tục nghĩ rằng mình là người đức hạnh. Người thực sự biết lắng nghe không xem sự lắng nghe như một thành tích để so sánh với người khác.
Khi việc thiện được thực hiện vì thấy đó là điều nên làm, khi lời chân thật được nói ra vì lợi ích của người nghe, khi sự khiêm nhường phát sinh từ cái thấy đúng đắn về tính tương duyên của mọi sự, lúc ấy hành động có thể trở nên trong sáng hơn vì ít bị chi phối bởi nhu cầu khẳng định bản ngã.
