Một tiếng chuông vang từ điện thoại, mái chùa hiện trên màn hình, người dùng có thể lễ Phật, nghe pháp, tụng kinh. Công nghệ đang mở thêm lối tiếp cận đời sống tâm linh. Nhưng chùa ảo giúp người ta tu thật, hay chỉ mang đến cảm giác tu?
Hãy hình dung một người cao tuổi, chân đau, không thể đến chùa. Mỗi tối, nhờ con cháu mở điện thoại, người ấy được nghe thời kinh quen thuộc, nhìn thấy vị thầy mình kính trọng. Khoảng cách được thu hẹp, nỗi cô quạnh cũng vơi đi.
Một người trẻ ở nước ngoài có thể tìm lại tiếng kinh Việt giữa thành phố xa lạ. Một công nhân tan ca muộn vẫn có thể nghe bài giảng, tập thở vài phút trước khi ngủ. Với họ, không gian trực tuyến có thể là cơ hội nuôi dưỡng đời sống tinh thần.
Bởi vậy, câu hỏi “chùa ảo: nên hay không?” cần được đặt trong mục đích sử dụng. Không thể chỉ vì chữ “ảo” mà phủ nhận; cũng không nên thấy công nghệ mới là mặc nhiên tán thành.
Thêm một cánh cửa đến với Phật pháp
Có lẽ, cần phân biệt chùa được mô phỏng bằng công nghệ với hoạt động tu học trực tuyến do một cơ sở Phật giáo tổ chức. Một bên có thể thiên về trải nghiệm hình ảnh; bên kia có sự hướng dẫn, chương trình và cộng đồng thực hành.
Trên thực tế, Siddhartha’s Intent có mô hình “Online Temple”, tổ chức các buổi thiền và chương trình tìm hiểu Phật giáo dưới sự hướng dẫn của giảng viên. Điều đáng chú ý nằm ở nội dung tu học và người hướng dẫn, chứ không chỉ ở hình thức không gian số.
Nếu được xây dựng nghiêm túc, chùa ảo có thể giúp người mới tìm hiểu những điều căn bản: quy y là gì, giữ giới ra sao, thực tập chánh niệm thế nào. Người ngại bước vào chùa vì chưa biết nghi thức cũng có thêm cơ hội làm quen.
Công nghệ còn có thể hỗ trợ người khiếm thị nghe kinh, người khiếm thính đọc phụ đề, người ở xa đặt câu hỏi với người hướng dẫn. Giá trị ấy cần được nhìn nhận bằng nhu cầu thực tế của người học.
Tuy nhiên, sự thuận tiện chỉ có ý nghĩa khi dẫn đến thực hành. Nghe một bài pháp về lời nói ái ngữ rồi biết dừng lời cay nghiệt với người thân, đó là chuyển hóa. Bấm nghe hàng chục bài mà vẫn nuôi dưỡng giận dữ thì hiểu biết chưa đi vào đời sống.
Không gian có thể được dựng bằng dữ liệu, nhưng sự chú tâm của người nghe, lòng biết ơn và quyết tâm sửa mình vẫn có thể rất thật.
Đừng biến công đức thành điểm thưởng
Điều đáng lo là khi trải nghiệm tâm linh bị thiết kế theo cách kích thích người dùng bấm liên tục, tích điểm, tranh thứ hạng hoặc trả tiền để nhận những lời hứa về phước báo.
Nếu mỗi lượt gõ mõ, thắp hương, lễ Phật đều được quy đổi thành một con số “công đức”, người dùng dễ hiểu sai rằng tu tập là tích lũy thao tác. Trong khi đó, phẩm chất của hành động cần được soi xét từ động cơ, sự tỉnh thức và tác động đối với mình, người.
Một cái chạm màn hình không thể tự động thay cho sự sám hối. Một lễ vật số không giúp ai miễn trách nhiệm trước tổn thương mình đã gây ra. Muốn sửa lỗi, vẫn phải nhận lỗi, dừng hành vi sai và bù đắp bằng việc làm cụ thể.
Cũng cần thận trọng khi trí tuệ nhân tạo được dùng để trả lời mọi câu hỏi dưới hình ảnh một vị thầy. Người hỏi có thể đang đau khổ, bế tắc; câu trả lời sai mà mang vẻ uy nghiêm dễ khiến họ tin theo.
Vì vậy, đơn vị vận hành phải công khai người chịu trách nhiệm, nguồn kinh điển, cơ chế kiểm duyệt và khoản thu. Nội dung do máy tạo cần được nhận diện rõ. Không thể lấy vẻ trang nghiêm làm bảo chứng cho độ tin cậy.
Chùa thật còn là nơi người ta học sống cùng nhau: chờ đến lượt, nhường chỗ, quét sân, chăm người bệnh, phụ việc chung. Những va chạm ấy giúp mỗi người thấy rõ sự nóng nảy, ích kỷ của mình để sửa đổi.
Chùa ảo nên được đón nhận khi giúp con người hiểu đạo và sống lành hơn. Sau tiếng chuông trên điện thoại, ta có biết đặt máy xuống, lắng nghe người bên cạnh, bớt một lời gây đau? Câu trả lời nằm ở đó.
Chùa online đã có mặt ở đâu?
“Chùa online” đã hiện diện dưới nhiều hình thức, từ truyền hình trực tiếp chánh điện, tổ chức thiền qua Zoom đến xây dựng cộng đồng tu học xuyên biên giới. Tuy nhiên, cần phân biệt những hoạt động này với ngôi chùa mô phỏng bằng đồ họa, nơi người dùng thao tác qua nhân vật đại diện.
Tại Nhật Bản, chùa Byodoji ở thành phố Anan, tỉnh Tokushima, ngôi thứ 22 trên tuyến hành hương 88 chùa Shikoku, truyền hình trực tiếp chánh điện suốt ngày đêm. Người ở xa có thể theo dõi, lễ Phật và gửi lời nguyện qua website; nhà chùa tiếp nhận, thực hiện nghi thức tại chánh điện. Đây là một ngôi chùa có thật mở thêm không gian kết nối trực tuyến.
Tại Mỹ, Red Cedar Zen Community ở Bellingham, bang Washington, duy trì cả thiền đường trực tiếp và “thiền đường ảo” trên Zoom. Các buổi sinh hoạt được tổ chức trực tuyến, trực tiếp hoặc kết hợp hai hình thức. Người tham dự có thể cùng ngồi thiền, nghe pháp và thực hành nghi thức theo hướng dẫn của cộng đồng.
Cũng tại Mỹ, Buddhist Churches of America, gồm hơn 60 cộng đồng Phật giáo Tịnh độ Chân tông, giới thiệu các hoạt động tại chùa và trực tuyến. Tổ chức này có chương trình thiền hướng dẫn online hằng tuần, đồng thời cung cấp đường dẫn theo dõi các buổi lễ từ xa.
Ở quy mô quốc tế, Siddhartha’s Intent vận hành “Online Temple”, kết nối người thực hành ở nhiều nơi với các chương trình nhập môn Phật giáo, thiền và nghi lễ. Những ví dụ này cho thấy chùa online không chỉ là kiến trúc trên màn hình, mà còn có thể là hình thức tổ chức tu học có người hướng dẫn.
_____________
Bạn nghĩ sao về việc xây chùa online, đi chùa online? Mời gửi ý kiến về info@phatgiao.org.vn.
