Đối với tôi, hành trình cầm bút và gửi gắm những trang viết đến các cơ quan báo chí, tạp chí Phật giáo như phatgiao.org.vn chưa bao giờ nhằm phô diễn cái tôi hay tìm kiếm sự tán dương.
Giữa biển trời giáo pháp bao la, mỗi bài viết chỉ như một giọt nước nhỏ. Nhưng chính khi đón nhận và trau chuốt giọt nước ấy, tôi hiểu thêm trách nhiệm của mình với từng câu chữ.
Một trích dẫn thiếu xuất xứ có thể vô tình làm sai lệch ý nghĩa của một lời dạy. Một quan điểm mang tính đặc thù của một tông phái hay truyền thống địa phương, nếu không được phân định rõ ràng, có thể khiến độc giả ngộ nhận đó là giáo nghĩa chung của toàn thể Phật giáo. Tôi luôn tự nhắc mình rằng khi cầm bút bàn về giáo pháp, người viết vừa chịu trách nhiệm với điều muốn diễn đạt, vừa phải cẩn trọng suy xét những gì độc giả có thể tiếp nhận từ trang viết. Lòng kính pháp bắt đầu từ sự nghiêm cẩn trong từng dấu chấm, dấu phẩy, từng thuật ngữ được tra cứu kỹ càng.
Sự cẩn trọng ấy càng cần thiết khi trang viết chạm đến truyền thống Kim Cương thừa. Đằng sau các thuật ngữ, biểu tượng, nghi quỹ và phương pháp thực hành là một hệ thống giáo lý thâm sâu, gắn với sự truyền thừa nghiêm cẩn của các bậc thầy. Có những nội dung cần được trình bày sáng tỏ để giúp người đọc hiểu đúng, nhưng cũng có những mật pháp cần được giới thiệu trong giới hạn thích hợp, tránh khiến người chưa đủ điều kiện hiểu lầm hoặc thực hành sai lệch. Biết giữ im lặng đúng lúc, diễn đạt đúng phạm vi hiểu biết cũng là một cách bảo vệ người đọc bằng lòng từ bi và tinh thần trách nhiệm.
Mỗi khi suy ngẫm về con đường học thuật ấy, tôi lại hướng về Nalanda, trung tâm tri thức Phật giáo lừng danh của Ấn Độ cổ đại. Nhắc đến truyền thống Nalanda là nhắc đến một di sản học thuật gắn với nhiều thế hệ luận sư, học giả, với tinh thần nghiên cứu, biện luận và trao truyền giáo pháp. Trong dòng chảy ấy, tôi tìm đọc trước tác của các ngài Vô Trước, Thế Thân, Trần Na, Pháp Xưng, Tịch Thiên; đồng thời kính ngưỡng câu chuyện ngài Huyền Trang theo học với ngài Giới Hiền tại Nalanda. Những thành tựu ấy cho thấy chiều sâu của một truyền thống học hỏi bền bỉ, nơi niềm tin luôn được nuôi dưỡng bằng công phu tu tập và khảo cứu.
Lịch sử Nalanda cũng gắn với những biến động và sự tàn phá, khiến nhiều công trình, kinh sách bị hủy hoại, hoạt động tu học suy tàn. Những mất mát ấy nhắc tôi về sự mong manh của di sản tri thức: điều được nhiều thế hệ dày công vun bồi vẫn có thể bị tổn hại bởi chiến tranh và biến động thời cuộc. Sự suy tàn của một trung tâm học thuật vì thế còn là mất mát đối với ký ức và tri thức của nhân loại.
Nhưng câu chuyện gìn giữ giáo pháp còn trải dài qua nhiều miền đất và thời đại. Để những lời dạy được lưu truyền, biết bao thế hệ đã dành trọn đời cho việc học hỏi, sao chép, phiên dịch và bảo quản kinh điển. Có những bậc cầu pháp vượt đường xa hiểm trở, đối diện với đói khát, bệnh tật để tìm học và mang kinh sách về quê hương. Có những người lặng lẽ giữ gìn từng bản chép tay, từng ván khắc giữa thời loạn. Trên đất Việt, nhiều thế hệ cao tăng, học giả và Phật tử cũng bền bỉ bảo tồn kinh sách, chăm lo chùa viện, góp phần duy trì mạch nguồn tu học.
Mỗi trang kinh, mỗi thuật ngữ tôi đọc hôm nay đều mang dấu ấn công sức của người đi trước. Nghĩ đến điều ấy, tôi càng thấy mình cần tránh những nhận định tùy tiện, những lời viết ra khi chưa được kiểm chứng. Trân trọng câu chữ, cẩn trọng với tư liệu là cách thiết thực để bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã gìn giữ di sản cho hôm nay. Dù nhiều công trình và văn bản đã mất, những phần giáo pháp được bảo tồn, phiên dịch và trao truyền vẫn tiếp tục nuôi dưỡng đời sống tu học ở nhiều quốc gia.
Từ lòng tri ân ấy, trong tôi lớn dần một tâm nguyện: mong một ngày có thể góp sức vào công việc dịch thuật Phật giáo. Những bậc dịch giả tôi kính ngưỡng có năng lực ngôn ngữ, am hiểu kinh điển và dành nhiều công phu cho việc chuyển tải tư tưởng giữa các nền văn hóa. Công việc của họ đòi hỏi sự chính xác, đức tính kiên nhẫn và ý thức rõ về giới hạn hiểu biết của bản thân. Tôi mong được học theo tinh thần ấy: tôn trọng văn bản, coi trọng lý luận, sẵn sàng đối thoại và không ngừng trau dồi nhận thức.
Nhìn lại hành trình trao truyền Phật học, tôi hiểu rằng di sản chỉ có thể tiếp tục sống khi được đón nhận bằng sự học hỏi nghiêm túc. Nếu chưa thể đóng góp những công trình lớn, tôi vẫn có thể bắt đầu bằng việc bảo vệ sự chính xác của từng thông tin mình sử dụng, tránh làm sai lệch giáo pháp bởi sự hời hợt hay lòng tự mãn. Tôi ước mong góp một phần nhỏ đưa những giá trị triết học và tâm linh của Phật giáo đến gần hơn với độc giả Việt Nam, đồng thời tiếp cận các nguồn tư liệu quốc tế để mở rộng hiểu biết.
Tôi cũng mong những kinh luận còn khó tiếp cận với độc giả trong nước sẽ ngày càng được chuyển dịch, chú giải và giới thiệu bằng tiếng Việt trong sáng, chính xác, giữ được chiều sâu của nguyên tác. Đó là công việc lâu dài, cần kiến thức và sự cộng tác của nhiều người. Nhận ra yêu cầu ấy giúp tôi bớt nóng vội, biết dành thời gian xây dựng nền tảng thay vì chỉ mong sớm có một thành quả mang tên mình.
Với những bài viết được thực hiện bằng lòng thành kính và tinh thần học hỏi, tôi chưa bao giờ đặt nặng chuyện nhuận bút. Tôi vui khi nhìn thấy bài viết được đăng, nhẹ nhõm sau những đêm tra cứu tư liệu và sửa bản thảo. Bài viết có thể chỉ tìm được một vài độc giả đồng điệu; câu chữ có thể còn vụng về, nhận định có thể cần tiếp tục bổ sung. Nhưng tôi vẫn biết ơn cơ duyên được học, được viết và đóng góp một tiếng nói nhỏ bé vào đời sống Phật học.
Tôi không biết mình sẽ đi được bao xa trên con đường này, cũng chưa thể chắc một ngày bản thân có đủ năng lực đảm nhận công việc dịch thuật như hằng mong ước. Nhưng tôi biết mình có thể bắt đầu ngay hôm nay: học thêm, kiểm chứng kỹ hơn, viết có trách nhiệm hơn và cố gắng để cách sống tương hợp với những điều đã học.
Hành trình cầm bút, suy cho cùng, cũng là một hành trình tu tập. Mỗi lần tra cứu một thuật ngữ, cân nhắc một nhận định hay nhận ra chỗ hiểu sai là một lần tôi học thêm sự khiêm nhường. Cầm bút bằng tâm phụng sự là kiên trì làm phần việc trong khả năng của mình, mong trang viết giúp người đọc hiểu thêm một vấn đề, tìm được một gợi mở hữu ích cho việc tu học.
Nếu mai này có thêm duyên lành để đi xa hơn, tôi mong mình vẫn giữ được tâm nguyện ban đầu: vui khi một bản thảo được đón nhận, kiên nhẫn trước những trang sách khó và biết thừa nhận điều mình chưa hiểu. Tôi muốn tiếp tục học hỏi, gìn giữ và trao truyền những giá trị Phật học bằng sự chân thành, với ý thức rằng từng câu chữ đều cần được viết bằng tâm phụng sự.
