Thực ra, app đi chùa online, đi nhà thờ online tự thân không phải là hiện tượng tiêu cực.
Sáng qua, Báo Thanh Niên cũng đã có tiêu đề bài viết “Trào lưu đi chùa online: Chạm màn hình có tạo ra công đức?” và gần đây TS. Trần Kỳ Đồng cũng có bài viết “AI và vấn đề Khởi nguyên Tôn giáo” - điều này cho thấy rất cần có cái nhìn khách quan về mối liên hệ giữa sự phát triển của công nghệ tác động đến phương thức thực hành tôn giáo mà ở đây chúng ta sẽ bàn về sự xuất hiện của các ứng dụng đi chùa online, đi nhà thờ online là một hiện tượng đáng chú ý trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Có thể nói, trào lưu đu chùa online, đi nhà thờ online không đơn thuần là sự thay đổi phương thức tiếp cận tôn giáo mà còn đặt ra những vấn đề thực hành tôn giáo trong thực tiễn bởi sự tác động mạnh mẽ của thời đại đẩy mạnh công nghệ chuyển đổi số. Đứng trước một trào lưu hay hiện tượng bao giờ cũng có cả mặt tích cực lẫn những hệ lụy của nó mà ở đây đối với trào lưu đi chùa online, đi nhà thờ online nếu niềm tin tôn giáo bị khai thác rất có khả năng trở thành mục đích vụ lợi cho một số cá nhân.
Trước nhất, từ góc độ triết học, chúng ta có thể nhìn nhận đây là biểu hiện của sự tác động giữa tiến bộ công nghệ và đời sống tinh thần con người. Công nghệ có khả năng mở rộng không gian tiếp cận tri thức tôn giáo giúp cho mọi người nghe giảng, đọc kinh, tìm hiểu giáo lý một cách thật dễ dàng, thuận lợi và có khả năng kết nối cộng đồng tín đồ không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý.
Tuy nhiên, cần phân biệt phương tiện với mục đích, hình thức với nội dung và hiện tượng với bản chất. Mục đích của các tôn giáo vốn hướng con người đến sự chuyển hóa nhận thức, định hướng đời sống đạo đức và đời sống nội tâm. Trong khi ứng dụng công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, nếu đồng nhất thao tác nhấn nút thắp hương, dâng hoa, cầu nguyện trên màn hình với sự thực hành tâm linh đích thực thù chúng ta sẽ rất dễ rơi vào sự nhầm lẫn giữa biểu hiện bên ngoài và giá trị bên trong. Khi đó, phương tiện có nguy cơ lấn át mục đích còn hình thức có thể thay thế nội dung, bản chất tôn giáo sẽ được thay thế bởi các hiện tượng nhất thời.
Hai là, từ góc độ tâm lý, ta dễ dàng thấy rằng các ứng dụng này đáp ứng một nhu cầu có thật. Chẳng hạn như: nhu cầu được an ủi, chia sẻ, tìm kiếm sự bình an và nương tựa tinh thần. Đối với người cao tuổi, người khuyết tật, người ở xa cơ sở tôn giáo hoặc không có điều kiện tham dự sinh hoạt trực tiếp thì có thể đây là một phương tiện hữu ích đối với họ. Tuy nhiên, chính nhu cầu tinh thần ấy cũng có khả năng trở thành điểm yếu để những cá nhân thiếu đạo đức khai thác và trục lợi.
Thật sự mà nói, khi con người đang lo lắng về bệnh tật, gia đình, công việc hay tương lai, họ dễ đặt niềm tin vào những lời quảng cáo như cầu an trực tuyến, giải hạn, đổi vận, tích lũy phước báu thông qua các gói dịch vụ có thu phí hay dâng hoa 1 hoa hồng, 2 hoa hồng,… hay phẩm vật nào đó được tạo ra và quy đổi giá trị bởi tính năng app đó quy định. Nếu thiếu hiểu biết và khả năng kiểm chứng, người sử dụng có thể rơi vào tâm lý lệ thuộc, mê tín hoặc bị dẫn dắt bởi những cam kết không có căn cứ. Do đó, chúng ta cần phân biệt nhu cầu hướng thiện, tìm kiếm sự bình an với tâm lý mong cầu lợi ích tức thời thông qua những thao tác mang tính hình thức mà “lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn”.
Ba là, từ góc độ luật học, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013 bảo hộ tại Điều 24 và được cụ thể hóa trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 thì việc ứng dụng công nghệ để hỗ trợ sinh hoạt tôn giáo không phải là hành vi bị nghiêm cấm. Tuy nhiên, Điều 5 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo quy định những hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có việc lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi. Nếu cá nhân tự ý sử dụng danh nghĩa của chùa, nhà thờ, chức sắc tôn giáo hoặc tổ chức tôn giáo để kêu gọi đóng góp, thu tiền trái phép, giả mạo hoạt động cúng dường, cầu an, cầu siêu nhằm chiếm đoạt tài sản thì tùy tính chất, mức độ có thể bị xử lý theo pháp luật.
Đặc biệt, hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản có thể bị xem xét theo Điều 174 Bộ luật Hình sự; hành vi hành nghề mê tín, dị đoan có thể bị xem xét theo Điều 320 khi thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Bên cạnh đó, việc thu thập, khai thác trái phép thông tin về niềm tin tôn giáo, lịch sử đóng góp và dữ liệu cá nhân của người dùng còn phải chịu sự điều chỉnh của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Điểm đặc biệt chú ý là Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 07/2026/QH16 đã được ban hành và sẽ có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, Tại Điều 8 trong Luật này có quy định riêng về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng. Đây là cơ sở pháp lý mới cần được quan tâm trong việc quản lý các hoạt động tôn giáo trên nền tảng số.
Tóm lại, app đi chùa online, đi nhà thờ online tự thân không
phải là hiện tượng tiêu cực. Mặt tích cực là mở rộng khả năng tiếp cận đời sống
tôn giáo; mặt hạn chế là có thể tạo điều kiện cho sự hình thức hóa niềm tin, lệ
thuộc tâm lý và thương mại hóa hoạt động tâm linh. Điều đáng lo ngại không nằm ở
công nghệ, mà nằm ở cách con người sử dụng công nghệ để tác động và khai thác
niềm tin của người khác. Vì vậy, cần có thái độ cởi mở với tiến bộ kỹ thuật
nhưng tỉnh táo trước những biểu hiện lợi dụng tôn giáo để trục lợi.
____________
Bạn nghĩ sao về việc xây chùa online, đi chùa online? Mời gửi ý kiến về info@phatgiao.org.vn.
