Ở trên đời, có những điều chúng ta vẫn ngỡ là của mình. Chúng ta dành cả một đời để chăm nom, gìn giữ, có khi vì chúng mà nhọc lòng hơn thua, tranh đoạt. Nhưng đến lúc hơi thở cuối cùng khép lại, những gì có thể cùng ta ra đi?
Có thể tạm nói đến bốn thứ sở hữu để mỗi người nhìn lại:
Thứ nhất là thân này. Từ miếng ăn, giấc ngủ đến khi đau yếu, bệnh tật, chúng ta lo cho nó suốt cả cuộc đời. Vậy mà đến lúc nhắm mắt xuôi tay, dẫu tha thiết muốn mang nó theo, ta cũng đành để lại.
Thứ hai là địa vị, gia sản, danh vọng, sự nghiệp. Biết bao công sức gây dựng, biết bao năm tháng nhọc nhằn; đôi khi còn vì chúng mà tranh giành, hơn thua, làm khổ mình, khổ người. Nhưng khi hơi thở chấm dứt, tất cả đều phải buông tay. Chẳng một lời nài nỉ nào có thể khiến những thứ ấy đi cùng ta được.
Thứ ba là vợ con, gia đình, bạn bè, quyến thuộc. Đó là những người thân yêu, đã cùng ta chia ngọt sẻ bùi trong cuộc sống. Nhưng thương nhau đến mấy, cũng không ai có thể già thay, bệnh thay hay chết thay cho ai. Đến chỗ phải chia lìa, mỗi người vẫn phải bước đi trên hành trình của mình.
Nhìn lại mới thấy, những gì ta gọi là “của tôi” đều nương duyên mà có, theo duyên mà đổi thay. Có đó rồi mất đó. Ngay cả thân này còn không thể bảo nó đừng già, đừng bệnh, huống nữa là những gì ở ngoài thân.
Quán chiếu như vậy để biết trân quý những duyên lành đang có, đồng thời bớt đi sự níu giữ, chấp thủ. Bởi càng dính mắc bao nhiêu, lòng càng khổ lụy bấy nhiêu!
Thứ tư là tâm. Tạm gọi là một thứ sở hữu để nhắc chúng ta quay về chăm sóc, dù chính tâm cũng luôn sinh diệt, đổi thay.
Tâm vẫn có mặt trong từng vui buồn, thương ghét, từng ý nghĩ, lời nói và việc làm. Thế mà chúng ta thường ít để ý. Thân đói thì biết cho ăn, thân bệnh thì lo tìm thuốc; còn tâm đang được nuôi bằng những gì, đang chất chứa những gì, ta có khi chẳng hay biết?!
Từ thuở bắt đầu nhận biết cuộc đời, chúng ta đã mải nhìn ra bên ngoài. Hết đuổi theo điều này lại tìm cầu điều khác, để rồi quên nhìn lại chính mình. Một ngày đi qua, ta có thể biết thêm bao nhiêu chuyện, nhưng chưa chắc đã nhận ra lòng mình vừa có một cơn giận, một chút tham, một nỗi buồn chưa được hiểu. Vậy thì hãy dành một chút thì giờ để trở về!
Quý vị hãy tập ngồi yên, buông thư, nhẹ nhàng nhận biết hơi thở vào, hơi thở ra. Một phút, hai phút, rồi năm phút, bảy phút, mười phút, tùy theo điều kiện của mỗi người. Giữa những bận rộn thường ngày, một khoảng lặng như vậy cũng đã quý. Khi tham muốn hay sân giận phát sinh, hãy thử dừng lại, nhận biết hơi thở, đồng thời thấy rõ điều đang xảy ra nơi thân tâm. Đừng vội nói, vội làm trong lúc lòng còn xao động; cứ lặng lẽ quan sát, ta sẽ có cơ hội thấy cơn giận sinh lên, biến đổi rồi lắng xuống; thấy nó là một trạng thái có sinh, có diệt!
Khi tâm lắng dịu, chúng ta có thêm sự tỉnh táo, sáng suốt để ứng xử với những việc giữa cuộc đời. Một lời nói có thể nhẹ hơn. Một việc làm có thể bớt gây tổn thương. Một điều vừa khiến ta khổ sở cũng có thể được nhìn rõ hơn.
Đường tu bắt đầu từ những phút giây bình dị ấy: “Biết trở về, biết lắng nghe, biết soi sáng thân tâm của mình ngay trong đời sống này!”
Trích lược từ thời pháp thoại của Thầy trong Đại lễ Dâng y Kathina tại chùa Huyền Không Sơn Thượng, ngày 19 tháng 9 năm Bính Ngọ.
