Giá trị của ánh sáng không ở chỗ được bao nhiêu người ngước nhìn, mà ở chỗ giúp ích được bao nhiêu. Vẻ đẹp cao nhất của một người không phải khiến mọi người chỉ nhìn về mình, mà là nhờ sự hiện diện của mình, người khác nhìn cuộc đời sáng rõ hơn.
Trên đồi cao, bên cửa sổ một ngôi nhà nhỏ có ngọn đèn dầu. Mỗi đêm, Đèn soi những trang sách và góc tối, tự hào:
- Không có ta, căn phòng này chỉ là bóng tối!
Một đêm trăng tròn, ánh Trăng tràn qua cửa sổ. Đèn nói:
- Ngươi sáng thật, nhưng chẳng soi rõ từng dòng chữ như ta.
Trăng mỉm cười:
- Đúng. Nhưng ta soi núi rừng, sông suối và những con đường.
- Những nơi xa xôi ấy có gì quan trọng!
Trăng im lặng.
Một đêm, mây đen che kín trời. Đèn đắc ý:
- Thấy chưa! Chỉ còn ta đem lại ánh sáng!
Nhưng dầu cạn, ngọn lửa chao đảo rồi tắt. Mây tan, ánh Trăng lại tràn vào phòng.
Đèn buồn bã:
- Có phải ta nhỏ bé nên ánh sáng chẳng đáng kể?
- Không. Ánh sáng của bạn rất quý, những trang sách được đọc, công việc được hoàn thành.
- Nhưng ta không thể soi cả núi rừng.
- Còn ta chẳng giúp ai đọc rõ dòng chữ nhỏ như bạn.
Đèn ngẫm nghĩ:
- Vậy sao ta cứ muốn chứng minh mình sáng hơn ngươi?
- Vì bạn chỉ thấy những gì ánh sáng mình soi tới, rồi tưởng thế giới chỉ có bấy nhiêu.
- Thế ngươi có tự hào về ánh sáng của mình?
- Ánh sáng của ta là phản chiếu ánh mặt trời. Còn bạn cần dầu, bấc, không khí và bàn tay thắp lửa.
Đèn lặng người. Lần đầu tiên, nó hiểu ánh sáng ấy không do riêng mình tạo nên.
Đêm sau, được thắp sáng, Đèn không còn muốn thi sáng với Trăng, chỉ lặng lẽ soi trang sách. Ngoài cửa sổ, Trăng vẫn dịu dàng chiếu sáng núi rừng.
Không ánh sáng nào cần tắt đi để chứng minh ánh sáng kia rực rỡ.
Lời bình:
Có người giỏi một việc mà tưởng mình biết mọi việc; được khen lại tưởng thành công hoàn toàn do mình.
Hiệu trưởng giỏi điều hành chưa chắc giỏi giảng dạy. Học giả uyên bác chưa chắc khéo ứng xử. Người thuyết giảng lưu loát chưa chắc có nội tâm sâu sắc. Người sống âm thầm chưa chắc thiếu trí tuệ. Sai lầm là cậy tài, lấy sở trường của mình làm thước đo mọi giá trị.
Đèn tự hào về ánh sáng của mình không sai. Sai là xem những gì mình không soi tới đều không quan trọng.
Trong tổ chức, người giỏi chuyên môn có thể xem nhẹ người làm hậu cần; người có kiến thức xem thường người ít học; người có địa vị coi thường người không chức danh. Đó là kiêu mạn: tự cho mình vượt trội rồi khinh người.
Qua lăng kính duyên khởi, không thành tựu nào độc lập với những điều kiện tạo nên nó. Đạo nghiệp người tu có công ơn thầy tổ, giáo thọ sư, giáo pháp, kinh điển, năm tháng học tập, Tăng đoàn và người hộ trì. Thành công của doanh nhân gắn với nhân viên, khách hàng, gia đình, xã hội và thời cơ. Thấy duyên khởi không làm tài năng mất giá trị, mà giúp người có tài khiêm tốn, tri ân.
Trong giáo dục, đừng chỉ dạy học trò cách nổi bật. Hãy giúp các trò hiểu tài năng dùng để làm gì. Học để được ngưỡng mộ dễ nuôi dưỡng bản ngã; học để sống tốt, hiểu sâu, giúp người bớt khổ thì tài năng trở thành sự cống hiến.
Trong nhà thiền, hiểu chút giáo lý đã xem nhẹ người học chậm; đạt chút an tĩnh đã tưởng hiểu hết đường giải thoát. Khi ấy, cái biết trở thành chướng ngại của chính cái biết.
Thiền tập giúp ta nhận diện lòng tự hào khi được khen, sự khó chịu khi người khác nổi bật. Đó là bước đầu chuyển hóa kiêu mạn thành khiêm cung.
Người có trí tuệ biết phát hiện, bồi dưỡng, tạo điều kiện cho tài năng cùng tỏa sáng, không cần làm lu mờ ai để khẳng định mình.
Ngọn Đèn không cần trở thành mặt Trăng. Mặt Trăng cũng không cần soi từng trang sách.
Giá trị của ánh sáng không ở chỗ được bao nhiêu người ngước nhìn, mà ở chỗ giúp ích được bao nhiêu. Vẻ đẹp cao nhất của một người không phải khiến mọi người chỉ nhìn về mình, mà là nhờ sự hiện diện của mình, người khác nhìn cuộc đời sáng rõ hơn.
