Trên đường đi làm về, tôi nhìn thấy bên lề đường một người đàn ông khoảng 55 tuổi đang ngồi bới túi rác nhỏ. Ông nhặt những miếng ổi, miếng táo hư bị bỏ đi, đưa vào miệng nhai ngấu nghiến…
Cảnh tượng ấy khiến tôi sững lại, tự hỏi: “Sao vẫn có người phải bới rác để tìm miếng ăn?”. Tôi quyết định quay xe, ghé tiệm tạp hóa bên đường mua một chiếc bánh mì và một chai sữa, rồi mang sang biếu ông. Nhận món quà, người đàn ông chỉ gật đầu và cười. Ông dường như không thể diễn đạt điều mình muốn nói, nhưng nụ cười ấy khiến tôi thấy ấm lòng.
Tiếp tục chạy xe về nhà, tôi bất giác mỉm cười. Đó là món quà tôi nhận được từ việc cho đi. Việc làm của tôi thật nhỏ bé so với những đóng góp của biết bao người có trái tim giàu yêu thương. Nhưng tôi thật sự vui, bởi từ những tấm gương ấy, tôi học được cách quan tâm, chia sẻ với người chung quanh bằng những việc tuy nhỏ nhưng rất cần được nhân lên trong cuộc sống.
Trong đạo Phật, cho đi gắn liền với hạnh bố thí, một pháp tu giúp nuôi dưỡng lòng từ bi, giảm bớt tham lam và chuyển hóa sự chấp ngã. Ta cho vì thấy người khác đang khổ và mong họ vơi bớt khổ đau, không phải để được khen ngợi, được mang ơn hay đáp trả. Sự sẻ chia ấy có thể là một bữa cơm, một lời an ủi, một lần lắng nghe hay một hành động nhỏ đúng lúc. Giá trị không chỉ nằm ở món quà lớn hay nhỏ, mà còn ở tâm ý phía sau.
Cho đi mà không chấp trước là làm điều tốt nhưng không mãi ghi nhớ mình đã giúp ai, không đòi hỏi người ấy phải biết ơn hay nghĩ mình nhất định phải nhận lại điều gì. Trao xong, lòng nhẹ nhàng, không biến việc thiện thành sự ràng buộc. Cho đi cũng cần có trí tuệ. Từ bi không có nghĩa là chiều theo mọi yêu cầu hay hy sinh bản thân đến mức tổn thương. Giúp đúng cách là giúp người bớt khổ mà không tiếp tay cho điều sai trái, đồng thời biết giữ gìn những giới hạn cần thiết của mình.
Trong Phật giáo, bố thí thường được nói đến qua ba phương diện: tài thí, pháp thí và vô úy thí. Tài thí là sẻ chia tiền bạc, thức ăn, quần áo cùng những phương tiện vật chất giúp người vượt qua khó khăn. Pháp thí là chia sẻ giáo pháp, giúp người hiểu đạo, biết sống thiện lành và chuyển hóa khổ đau. Vô úy thí là giúp người vơi nỗi sợ hãi, có thêm sự an tâm nhờ được che chở, động viên và nâng đỡ. Sự cho đi không chỉ mang lại lợi ích cho người nhận mà còn giúp người cho chuyển hóa chính mình.
Qua đó, ta học cách buông bớt lòng tham, sự ích kỷ, mong cầu được công nhận và tâm phân biệt giữa người cho với người nhận. Tuy nhiên, không chấp trước không có nghĩa là không được vui khi làm việc thiện, cũng không có nghĩa phải quên hết nhu cầu của bản thân. Đó là trao đi chân thành, không để mong cầu hay oán trách trói buộc tâm mình. Có thể tự nhắc: cho đi bằng lòng từ bi, trao đi bằng sự chân thành và giữ tâm bằng trí tuệ. Giúp người mà không kể công, thương người mà không chiếm hữu. Khi không thể cho thêm, vẫn giữ một tấm lòng thiện lành.
Cho đi không nhất thiết phải là tiền bạc hay những việc lớn lao. Đôi khi, đó chỉ là mua một phần cơm cho người lao động đang đói, một chai nước cho người mưu sinh dưới trời nắng; giúp người xa lạ gặp khó khăn trên đường; lắng nghe một người đang buồn mà không vội phán xét. Nhường đường, nói lời tử tế hay kiên nhẫn hơn với người đang cáu gắt cũng là những cách sẻ chia. Những điều ấy tuy nhỏ nhưng đều có thể thể hiện lòng từ bi khi xuất phát từ sự chân thành. Và khi giúp người, đôi khi chính mình cũng nhận được một niềm vui rất riêng.
Đó là niềm vui khi nhận ra mình có thể làm điều gì đó có ích cho cuộc đời. Mình không thể giải quyết hết bất công, nghèo khó hay khổ đau trên thế gian, nhưng có thể khiến một người bớt đói, một người bớt lo, một người cảm thấy họ không hoàn toàn đơn độc. Thực hành lòng từ bi cũng giúp mình bớt bị cuốn vào cái tôi, bớt tính toán và bám chấp vào những gì đang sở hữu. Khi làm điều tốt mà không cần ai biết, không cần được khen, không mong người nhận nhớ ơn, niềm vui ấy trở nên trong trẻo. Ngay khoảnh khắc đó, mình đã có thể sống dịu dàng hơn với cuộc đời.
Bạn có thể không giàu có, cũng không cần chờ đến khi có thật nhiều tiền mới bắt đầu làm việc thiện. Nếu hôm nay có thể mua thêm một phần cơm cho người đang đói, hãy làm trong khả năng của mình. Nếu chưa có điều kiện sẻ chia vật chất, bạn vẫn có thể trao thời gian, sự tử tế, một lời động viên hay chút kiên nhẫn. Rồi hãy để việc ấy trôi qua tự nhiên và tiếp tục cuộc sống. Không cần tự hào quá mức, cũng không cần tính xem mình đã tích lũy bao nhiêu công đức. Chỉ cần biết rằng, trong một khoảnh khắc, mình đã chọn làm dịu nỗi khó khăn của một người thay vì quay mặt bước qua.
Cho đi trong khả năng, bằng sự chân thành, có thể để lại trong lòng mình một niềm bình yên mà tiền bạc không mua được. Nhìn sâu theo tinh thần Phật giáo, ta cũng tập không chấp vào người cho, người nhận và vật được cho, không lấy việc thiện làm lý do nuôi dưỡng lòng kiêu hãnh. Mình đang góp một phần nhỏ vào dòng chảy tử tế giữa con người với con người. Một bữa cơm có thể chỉ giúp người qua cơn đói trong ngày, nhưng khi được trao bằng lòng từ bi, nó còn nuôi dưỡng tâm người trao qua nhiều ngày sau đó.
Có lẽ, tu tập không chỉ nằm ở những giờ ngồi thiền, những lời kinh hay những chuyến đến chùa. Tu tập còn ở ngay trên đường phố, trong cách mình nhìn một người xa lạ, sử dụng những gì đang có và âm thầm giúp người bớt khổ. Đôi khi, con đường đến sự an yên bắt đầu từ điều rất nhỏ: thấy một người cần giúp đỡ và sẵn lòng làm điều gì đó cho họ.
Sau cùng, điều quý giá còn là tâm mình dần rộng mở, an nhiên và bớt bị trói buộc sau mỗi lần cho đi.
