Trong ngôi chùa quê có một chiếc Chuông đồng. Mỗi sớm, chú tiểu đi thỉnh chuông. Khi Dùi chạm vào Chuông, tiếng ngân vang xuống xóm nhỏ còn mờ sương.
Lâu ngày, Dùi sinh lòng kiêu hãnh:
- Không có tôi, bác chỉ là một khối đồng câm lặng.
Chuông đáp:
- Đúng là nhờ bác, tiếng tôi mới vang xa. Nhưng trong tôi cũng phải có khoảng rỗng để tiếng ngân được ở lại.
Dùi không thích câu trả lời ấy.
Một hôm, chú tiểu thỉnh chuông vung Dùi quá mạnh. Chuông bật lên một tiếng chát chúa. Mấy con chim giật mình bay khỏi mái chùa.
Dùi đắc ý:
- Thấy chưa. Phải đánh thật mạnh mới khiến người ta thức tỉnh!
Chuông đau buốt:
- Tiếng vừa rồi khiến người ta giật mình, chưa chắc làm người ta tỉnh.
- Bác yếu đuối quá! Tôi đánh là để bác làm tròn bổn phận.
- Nhưng bác có nghe tiếng tôi đang vỡ không?
- Tôi chỉ biết mình có ý tốt.
- Chú tiểu bước tới, đỡ chiếc Dùi đang chao mạnh. Chú xem lại chỗ tiếp xúc, rồi đưa Dùi chạm Chuông với lực vừa đủ. Tiếng ngân tròn, sâu, lan đi rất lâu.
Dùi ngạc nhiên:
- Sao nhẹ hơn mà tiếng lại đi xa hơn?
Chuông đáp:
- Vì lần này, bác đã chạm được vào tôi.
Chiều ấy, Dùi im lặng bên Chuông. Nó bắt đầu hiểu: có những tiếng vang không đến từ sức mạnh của người đánh, mà từ cách người ấy biết lắng nghe.
Lời bàn:
Trong gia đình, nhà trường hay một tổ chức, không hiếm người tin rằng muốn người khác sửa đổi thì phải nói thật nặng. Họ lấy sự gay gắt làm bằng chứng của trách nhiệm, lấy nỗi sợ của người nghe làm dấu hiệu của hiệu quả. Nhưng im lặng vì sợ khác với lắng nghe vì hiểu. Một người có thể ngừng cãi mà trong lòng chưa hề nhận ra điều gì.
Cha mẹ mắng con trước mặt bạn bè, người lãnh đạo hạ thấp nhân viên trong cuộc họp, người hướng dẫn tu tập dùng lời cay nghiệt để “phá bản ngã” của học trò… tất cả đều cần nhìn lại kết quả thực sự. Sau cuộc nói chuyện, người kia có thấy rõ điều cần sửa không hay họ chỉ thấy mình bị làm nhục và tìm cách tự vệ?
Ý tốt cần được thể hiện bằng cách làm thích hợp. Cho rằng “tôi muốn tốt cho anh” không tự động khiến mọi lời nói tiếp theo trở nên đúng đắn. Người góp ý vẫn phải chịu trách nhiệm về sự chính xác, mức độ và hoàn cảnh của lời mình nói. Nếu dùng một sự thật để cố ý đè người khác xuống, sự thật ấy đã bị đem phục vụ lòng hơn thua.
Tuy nhiên, lòng tử tế cũng không có nghĩa là tránh mọi điều khó nghe. Chiếc chuông cần một sự tiếp xúc đủ sức để phát tiếng. Con người đôi khi cần được chỉ thẳng sai lầm, cần một giới hạn rõ ràng, cần chịu hậu quả về việc mình đã làm. Sự mềm mỏng không thể thay thế sự minh bạch; thái độ nghiêm khắc cũng không cần đi cùng sự xúc phạm.
Thay vì nói: “Con làm biếng quá, chẳng bao giờ chịu chấp tác cùng đại chúng”, vị Thầy có thể nói: “Con đã mấy lần không chịu chấp tác, để những người khác làm chung phải chờ. Lần sau bận việc gì phải nhớ báo.” Câu sau vẫn nghiêm, nhưng chỉ rõ hành vi, hậu quả và đường sửa. Người nghe còn có “lần sau” để sữa chữa, một lối để bước tới, thay vì bị nhốt trong một lời kết tội.
Người tiếp nhận góp ý cũng cần có khoảng rỗng như chuông. Nếu trong lòng đã đầy tự ái, mọi lời nhắc đều dễ bị nghe thành công kích. Tu tập giúp ta nhận ra cảm giác khó chịu mà chưa vội phản ứng, rồi xét xem trong lời nói ấy có điều gì đúng. Ta có thể không chấp nhận cách nói của người kia mà vẫn học được phần có ích.
Một cuộc góp ý có giá trị đòi hỏi công phu từ cả hai phía: người nói bớt nhu cầu chiến thắng, người nghe bớt nhu cầu bảo vệ cái tôi. Khi ấy, điều được gìn giữ là phẩm giá con người và khả năng sửa đổi.
Trước khi lên tiếng, hãy tự hỏi mình muốn người này sáng ra, hay muốn họ biết mình có quyền làm họ đau?
Tiếng nói có chiều sâu thường để lại một con đường sửa mình trong lòng người nghe.
