Chỉ có pháp đang sinh theo duyên, được nhận ra rồi biến đổi theo duyên

Khi tâm sáng suốt, có sự nhận biết về trạng thái sáng suốt ấy; khi tâm mờ mịt, sự mờ mịt cũng trở thành điều có thể được nhận ra. Nếu tất cả những trạng thái ấy đều thay đổi, cái gì khiến sự thay đổi ấy có thể được nhận ra?

Trong ngôn ngữ phân tích của Abhidhamma, tâm không phải một thực thể đứng yên phía sau kinh nghiệm. Dòng tâm là những sát-na sinh rồi diệt, với nhiều loại tâm và tâm sở khác nhau tùy đối tượng, căn, duyên và phẩm chất thiện bất thiện. Theo hệ thống phân loại mở rộng, có thể nói đến 121 tâm. Duy Thức lại triển khai kinh nghiệm thành tám thức: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý, mạt-na và a-lại-da thức. Hai hệ thống có cấu trúc khác nhau, nhưng đều giúp người học thấy rằng cái mà thông thường ta gọi chung là “tâm tôi” thực ra là một tiến trình vô cùng phức tạp.

Tánh biết là gì?

Vì vậy, điều quan trọng không nằm ở việc dựng lên một thực thể thứ hai gọi là Tánh Biết đối lập với các thức. Điều quan trọng là nhìn thấy rằng mọi nội dung được kinh nghiệm đều không đứng yên. Cái thấy thay đổi theo cảnh. Cái nghe thay đổi theo âm thanh. Cảm thọ thay đổi theo xúc. Ý nghĩ sinh rồi diệt. Ký ức lúc có lúc không. Sự chú ý khi mạnh khi yếu. Ngay cả cảm giác “tôi đang biết” cũng có thể trở thành đối tượng được quan sát.

Nếu gọi những hiện tượng ấy là “tướng biết”, thì tướng biết có muôn hình vạn trạng. Nó có thể sáng hoặc tối, nhớ hoặc quên, thiện hoặc bất thiện, định tĩnh hoặc tán loạn. Nhưng điều người thực hành cần khám phá không phải bằng suy luận mà ngay trong kinh nghiệm là bất cứ trạng thái nào đang có mặt, hãy nhận ra nó đúng như nó đang là. Buồn thì biết buồn. Loạn thì biết loạn. Không rõ thì biết không rõ. Không cần tạo thêm một trạng thái đặc biệt gọi là giác ngộ để chống lại trạng thái hiện tại.

Khi thấy như vậy đủ sâu, ta bắt đầu thôi đồng hóa mình với từng đợt sóng của tâm. Ý nghĩ vẫn đến nhưng không nhất thiết phải trở thành “tôi”. Cơn giận vẫn có thể khởi nhưng không nhất thiết phải trở thành “tôi đang là một người giận dữ”. Chỉ có pháp đang sinh theo duyên, được nhận ra rồi biến đổi theo duyên.