Tác ý như lý là sự hướng tâm và suy xét đúng đắn, phù hợp với Chánh pháp, giúp chúng ta nhìn sâu vào nguyên nhân, điều kiện và bản chất của những gì đang diễn ra. Khi đối diện với một lời nói trái ý, người thiếu tỉnh thức thường vội vàng phản ứng bằng sự tức giận, trách móc hoặc oán hận. Nhưng người biết tác ý như lý sẽ dừng lại để quán chiếu: Vì sao tâm mình bất an? Cơn giận này phát sinh từ đâu? Nếu tiếp tục nuôi dưỡng sân hận, điều gì sẽ xảy ra? Chính sự suy xét đúng hướng ấy giúp chúng ta không bị cảm xúc nhất thời dẫn dắt, từng bước nhận diện và đoạn trừ những nguyên nhân gây nên khổ đau.

Trong Trung Bộ Kinh, số 2, Đức Phật chỉ rõ vai trò của tác ý như lý trong việc ngăn ngừa các lậu hoặc chưa sinh và đoạn trừ những lậu hoặc đã sinh. Điều này cho thấy, tu tập không đơn thuần là cố gắng đè nén những suy nghĩ bất thiện, mà quan trọng hơn là biết hướng tâm đúng pháp để không tiếp tục nuôi dưỡng tham, sân, si.

Khi thường xuyên quán chiếu về vô thường, khổ, vô ngã và nguyên lý duyên khởi, người học Phật dần nhận ra rằng mọi hiện tượng đều do nhiều nhân duyên hình thành, không có gì tồn tại độc lập hay mãi mãi theo ý muốn của mình. Từ sự hiểu biết ấy, tâm chấp trước được giảm bớt và trí tuệ từng bước phát sinh.

Trong đời sống hằng ngày, tác ý như lý có thể được thực hành từ những điều rất nhỏ: biết suy xét trước khi nói, nhận diện tâm mình trước khi hành động, không vội kết luận khi chưa hiểu rõ sự việc và biết nhìn lại chính mình mỗi khi phiền não khởi sinh.

Mỗi lần hướng tâm về điều chân chánh là một lần chúng ta gieo thêm nhân lành cho sự chuyển hóa. Bởi con đường giải thoát không chỉ được xây dựng từ những thời khóa tu tập nơi thiền đường, mà còn hiện diện trong từng suy nghĩ, lời nói và hành động giữa cuộc đời. Khi biết nhìn nhận sự việc bằng trí tuệ thay vì vô minh, chúng ta đang từng bước chuyển hóa khổ đau thành hiểu biết, chuyển hóa phiền não thành an lạc.